Związek Powiatów Polskich skierował do Kancelarii Sejmu  opinię dotyczącą poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy o samorządzie gminnym (RPW/30158/2026). 

Stanowisko ogólne

ZPP wskazuje, że sołectwa czy  dzielnice (osiedla) są – zgodnie z art. 35 i nast. ustawy o samorządzie gminnym – jedynie jednostkami pomocniczymi, a nie odrębnymi jednostkami samorządu terytorialnego. Stanowią część większej struktury, jaką jest gmina, wykonują zadania gminy im powierzone, działają w ramach jej podmiotowości prawnej i są w pełni podporządkowane organom gminy na zasadach określonych w statutach.

W związku z powyższym, a także opierając się na konstytucyjnej zasadzie samodzielności jednostek samorządu terytorialnego, ZPP uważa, że kwestia tworzenia osiedli i sołectw powinna pozostawać w gestii gmin, w ramach których dane jednostki pomocnicze są tworzone.

Zastrzeżenia do projektowanych rozwiązań

Rozdrobnienie i chaos legislacyjny

ZPP wskazuje , że proponowane w projekcie rozwiązania spowodują obligatoryjne, nieuzasadnione rozdrobnienie, ale także chaos legislacyjny w związku przyjęciem w projektowanym art. 5 ust. 1a wyjątkowych sytuacji, w których tworzy się osiedla, przy jednoczesnym utrzymaniu art. 37 ustawy o samorządzie gminnym dotyczącego dzielnic(osiedli) tworzonych fakultatywnie. W konsekwencji do obu tych jednostek będą miały, w związku z proponowanymi regulacjami zastosowanie różne rozwiązania, co ZPP ocenia jako zabieg nieracjonalny.

Zastosowanie przepisów o funduszu sołeckim

ZPP odnosi się do propozycji objęcia obligatoryjnie tworzonych osiedli przepisami ustawy o funduszu sołeckim. Organizacja przywołuje argumentację projektodawców, zgodnie z którą mieszkańcy części wiejskiej gminy miejsko-wiejskiej dysponują w ramach utworzonego sołectwa ustawowo obliczoną, gwarantowaną kwotą środków, podczas gdy mieszkańcy części miejskiej tej gminy takich uprawnień nie mają.
ZPP wskazuje jednak, że fundusz sołecki również ma charakter fakultatywny – to gmina decyduje o jego utworzeniu. Co istotniejsze, organizacja wskazuje, że art. 5a ustawy o samorządzie gminnym przewiduje instytucję budżetu obywatelskiego, w ramach którego mieszkańcy w bezpośrednim głosowaniu decydują corocznie o części wydatków budżetu gminy, a zadania wybrane w tym trybie zostają uwzględnione w uchwale budżetowej, przy czym rada gminy nie może ich usuwać ani istotnie zmieniać. ZPP zaznacza ponadto, że w gminach będących miastami na prawach powiatu utworzenie budżetu obywatelskiego jest obowiązkowe, a jego wysokość wynosi co najmniej 0,5% wydatków gminy zawartych w ostatnim przedłożonym sprawozdaniu z wykonania budżetu.

Organizacja konkluduje, że ewentualne potrzeby pozostałej grupy mieszkańców mogą być – i już obecnie są – zabezpieczane poprzez inicjatywy wynikające z budżetów obywatelskich.

Konkluzja

ZPP, w celu poszanowania wewnętrznego ustroju i zasad funkcjonowania jednostek samorządu terytorialnego, opowiada się za pozostawieniem społeczności lokalnej możliwości podejmowania decyzji o tworzeniu i działalności jednostek pomocniczych reprezentujących mieszkańców w sposób dla nich najbliższy.